على زمانى قمشه اى

350

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

نشد ؛ ولى تاريخ تأليف و مكان تأليف آن را اينجانب يافتم . چه در تعيين اوجات كواكب مىنويسد كه به سال 489 قمرى ، قبلهء مرو را نيز ، تعيين كرده اين عادتى بود ميان قدما كه هريك در كتب هيئت و نجوم ، قبلهء شهر خود را تعيين مىنمودند . ما دانستيم كه اين كتاب در سال 498 تا 500 قمرى ، تأليف شده و در مرو نيز ، تأليف گرديده ، ولى مؤلف معلوم نبود ، تا آنكه از كتابخانهء آستانهء مقدسه ، كتابى به نام تتمهء صوان الحكمة ، تأليف ابو الحسن بيهقى بيرون آوردند و در تهران به آقاى سيد محمد مشكاة بيرجندى كه مردى فاضل است ، براى تصحيح و نوشتن برخى حواشى دادند ؛ در آن كتاب ، تحت عنوان « حسن قطان مروزى » مىنويسد : مؤلف كتاب كيهان شناخت فارسى در هيئت ، آقاى آقا ميرزا طاهر تنكابنى ، مدرس حكمت الهى كه كتاب كيهان شناخت را ديده بودند ، چون تتمهء صوان الحكمة را نيز مىخوانند ، متوجه مىشوند كه امام حسن قطان مروزى ، صاحب كيهان شناخت است و ايشان تذكر موضوع دادند . پس امام حسن قطان مروزى ، مؤلف كتاب كيهان شناخت و كتاب ديگرى است كه به نام اخترشناخت تأليف كرده و در كيهان شناخت ، بدان اشاره كرده است » . « 1 » مرحوم عباس اقبال آشتيانى نيز ، در اين مورد نوشته است : « اگرچه در متن كتاب كيهان شناخت ، هيچ جا اسم مؤلف برده نشده ؛ ولى از اشارهء بيهقى و مشهور نبودن كتابى به اين عنوان ، در علم هيئت ، به اسم ديگرى ، مىتوان به ظنّ قوى گفت كه اين نسخهء كيهان شناخت ، همان كتابى است كه بيهقى تأليف آن را به امام حسن قطان منسوب مىدارد ، به‌خصوص كه مؤلف نسخه حاضر ، در آن سمت قبلهء شهر مرو را كه موطن و مقر قطان مروزى است ، تعيين مىكند و تأليف آن نيز ، در بين سنوات 498 تا 500 قمرى است ؛ يعنى در اواسط عمر امام حسن

--> ( 1 ) . گاهنامهء 1311 ش ، ص 132 - 133 .